همان طور که گفتم قصد دارم از تاریخ ایران حرف بزنم. امروز برای قدم اول ایران را قبل از ورود آریایی ها بررسی کرده و از دوره های قبل تر یعنی پارینه سنگی و ..... صرف نظر می می کنیم. هر چند که از این دوران ها نیز آثار زیاد و قابل توجهی در ایران بدست آمده است.

 

 

با وجود اینکه ما از نسل آریایی ها هستیم اما قبل از ورود این اقوام نیز تمدن های نسبتا بزرگی در ایران وجود داشته. جدیدترین تحقیقات زمین شناسی نشان می دهد که حدود ده هزار سال پیش در مرکز ایران فلات وسیعی وجود داشته است که با پایان یافتن دوره بارندگی و آغاز دوران خشکسالی رو به خشکی نهاده و در نتیجه زمین های باتلاقی به چمنزارها و چراگاه های وسیع تبدیل شده است.این تغییرات جغرافیایی باعث شده تا ساکنان فلا ت ایران به تدریج از درون غارها خارج شوند و در مکان های امنی چون بالای تپه های گرد امده و برای خود خانه بسازند.این مردم کم کم موفق شدند  با شکل دادن گل خام و پختن آن نخستین ظروف سفالی را بسازند .

از مهمترین مکان های باستانی متعلق به دوران نوسنگی فلات ایران می توان به تپه های سیلک کاشان ، گنج دره هرسین ، علی کش دهلران ، تپه حاجی فیروز نقده ، شهر سوخته زابل و  تمدن بزرگ جیرفت اشاره کرد. ما در اینجا به سه تعداد از این تمدن ها که از بقیه نسبتا بزرگ تر بودند اشاره می کنیم.

تپه های سیلک

تپه های سیلک که در سه کیلومتری جنوب غربی شهر کاشان قرار دارد ، نخستین بار توسط پرفسور رومن گریشمن فرانسوی در سال هزار و سیصد بیست و یک ه.ش مورد کاوش قرار گرفت . کشف معبد عظیم پله ای شکل(زیگورات) و آثار سفالی بسیار(که متاسفانه اکنون قدیمیترین و بیشترین آنها در موزه های خارجی چون لوور متروپولین و......  قرار دارند.) نشانگر وجود تمدنی هشت هزار ساله در این منطقه بود.که این تمدن و زندگی در آن تا حدود هزاره دوم قبل از میلاد ادامه داشته است. این منطقه مسکونی در جوار بقایای دریای تتیس (دریای عظیمی که تمام فلات مرکزی ایران و افغانستان را در برگرفته بوده) قرار گرفته و شاید با خشک شدن آرام دریا و پدید آمدن خشکی های حاصلخیز، انسان هایی را  که احتمالا در ارتفاعات زندگی می کرده اند، به سمت خود کشانده است.تحقیقات باستان شناسی در لایه های زیرین این تپه ثابت کرد که نخستین ساکنان سیلک ، مرده ها را در زیر خانه ها دفن می کردند و از آنجا که به نوعی زندگی بعد از مرگ اعتقاد داشتند ، درون قبرها ظروف و ابزاری برای استفاده مرده ها قرار می دادند. سیلک در حال حاضر مشتمل بریک تپه شمالی و یک تپه جنوبی است که به فاصله پانصد متر از یکدیگر قرار دارند

 

    نماهایی از تپه های سیلک ، کاشان

 

ظرف سفالی با دهانه ی لوله ای شکل مزین به نقش بزکوهی

 محل کشف: سیلک کاشان محل  نگهداری: موزه لندن  قدمت: چهار هزار سال پیش

      

کوزه سفالی با نقش زیبای گاو

محل کشف:سیلک کاشان محل نگهداری: آمریکا موزه متروپولین نیویورک قدمت: شش هزار سال پیش 

 

ظرف سفالی با دهانه ی  لوله ای شکل

محل کشف: سیلک کاشان محل نگهداری: موزه ملی ایران قدمت: سه هزار و پانصد سال پیش

 

شهر سوخته در ۵۶ کیلومتری زابل در استان سیستان و بلوچستان و در حاشیه جاده زابل - زاهدان واقع شده است. این شهر در ۳۲۰۰ سال قبل از میلاد پایه گذاری شده و مردم این شهر در چهار دوره بین سال‌های ۳۲۰۰ تا ۱۸۰۰ قبل از میلاد در آن سکونت داشته اند. تاریخچه این شهر به چهار قرن قبل از میلاد مسیح باز می گردد. کلنل بیت، یکی از ماموران نظامی بریتانیا از نخستین کسانی است که در دوره قاجار و پس از بازدید از سیستان به این محوطه اشاره کرده و نخستین کسی است که در خاطراتش این محوطه را شهر سوخته نامیده و آثار باقیمانده از آتش سوزی را دیده است. پس از او سر اورل اشتین با بازدید از این محوطه در اوایل سده حاضر، اطلاعات مفیدی در خصوص این محوطه بیان کرده است. بعد از او شهر سوخته توسط باستان‌شناسان ایتالیایی به سرپرستی مارتیسو توزی از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷ مورد بررسی و کاوش قرار گرفت. این شهر یکی از آثارتاریخی استان سیستان و بلوچستان به شمار می آیدبر مبنای یافته‌های باستان شناسان شهر سوخته ۱۵۱ هکتار وسعت دارد و بقایای آن نشان می‌‌دهد که این شهر دارای پنج بخش مسکونی واقع در شمال شرقی شهر سوخته، بخش‌های مرکزی، منطقه صنعتی، بناهای یادمانی و گورستان است که به صورت تپه‌های متوالی و چسبیده به هم واقع شده اند. هشتاد هکتار شهر سوخته بخش مسکونی بوده است. تحقیقات نشان داده است این محوطه بر خلاف اکنون که محیط زیست کاملاً بیابانی دارد و فقط درختان گز در آنجا دیده می‌‌شود، در پنج هزار سال قبل از میلاد منطقه‌ای سبز و خرم با پوشش گیاهی متنوع و بسیار مطلوب بوده و درختان بید مجنون، افرا و سپیدار در آنجا فراوان وجود داشته است. در آن دوران نیز این منطقه بسیار گرم بوده، اما آب رودخانه هیرمند و شعباتش به خوبی زمین‌های کشاورزی شهر سوخته را سیراب می‌‌کرده است. دریاچه هامون در ۳۲۰۰ قبل از میلاد دریاچه‌ای بزرگ و پرآب بوده و رودها و شاخه‌های قوی از آن منشعب می‌‌شده و در اطراف آن نیزارهای وسیعی وجود داشته است. در بررسی‌های منطقه‌ای در اطراف شهر سوخته بستر رودخانه‌های مختلف و آبراه‌هایی پیدا شده که به مزارع کشاورزی شهر سوخته آب می‌‌رسانده اند. در اولین فصل کاوش در شهر سوخته کوچه‌ها و خانه‌های منظم، لوله کشی آب و فاضلاب با لوله‌های سفالی پیدا شد که نشان دهنده وجود برنامه ریزی شهری در این شهر است.از آثار بسیار جالب کشف شده در این شهر می توان به جام کوچکی اشاره کرد که روی آن پنج تصویر پیاپی از یک بز در حال حرکت ترسیم شد. با چرخاندن جام ، نقاشی متحرکی از یک بز کوهی را می بینیم که با دو پرش بر بالای درختی می جهد و از برگ آن تغذیه می کند!

نماهایی از شهر سوخته ، زابل 

 

 

 نخستین انیمیشن جهان بر ظرف سفالین  محل نگهداری: موزه ملی ایران  قدمت: پنج هزار سال پیش

تمدن بزرگ جیرفت(ارت)

تا مدت ها چنین تصور می شد که کهن ترین تمدن جهان در سومر عراق پای گرفته،اما کشف یک معبد عظیم با قدمت بیش از پنج هزار سال آثار سنگی و همچنین کتیبه های آجری به خطی ناشناخته از منطقه ی جیرفت ایران باعث شد باستان شناسان درباره ی دانسته ها و ادعاهای پیشین خود تجدید نظر کنند. محوطه ی باستانی جیرفت در استان کرمان و نزدیک شهر جیرفت به طوی 400 کیلو مترو در حاشیه رودخانه هلیل رود شناسایی شده و به نظر می رسد در حدود 7 هزار سال پیش مرکز نخستین تمدن بزرگ و با شکوه جهان بوده است.کشف کتیبه های آجری در کنار آثار عظیم معماری که از نشانه های  تمدن پیرفته در عصر باستان محسوب می شوند نشان می دهد ساکنان جیرفت در آن زمان دارای حکومت مقتدر و نظام اقتصادی قوی بودند باستان شناسان با بررسی دوباره کتیبه هایی که از پیش در مناطق باستانی کشف شده بود، کو.شیدند اطلاعات بیشتری درباره ی این تمدن ناشناخته و عظیم به دست آورند و در نهایت پس ازتحقیقات فراوان به تعدادی کتیبه دست یافتند. در یکی از این اسناد که از خرابه های شهر اوروک(درسومر عراق) به دست آمده است داستان کشمکش میان پادشاه سومر با فرمانروای سرزمین ثروتمندی به نام((ارت)) ثبت شده بود و در کتیبه ی دیگر پادشاه سومری سعی کرده بود با گذر از شهر شوش و 7 رشته کوه به سرزمین ارت حمله کند. به طور کلی متن این کتیبه ها بیانگر آن است که حدود پنج هزار سال پیش میا بازرگانان ارت و بین النهرین ارتباط پیوسته ای وجود داشت و هنرمندان چیره دست ارت در ساخت کاخ ها و معابد به سومری ها کمک کرده اند. بررسی دقیق کتیبه و دیگر آثار کشف شده این فرضیه را به اثبات نزدیک می کند که شهر افسانه ای و گمشده ارت که در شرق ایران قرار داشته به احتمال زیاد همان شهر جیرفت است! از آثار کشف شده در حوزه ی تمدن جیرفت می توان به ظروف و پلاک های سنگی با نقوش بسیار ظریف از موجوداتی چون عقاب، عقرب و پلنگ اشاره کردکه نظیر آنها در هیچ یک از محوطه های باستانی جهان کشف نشده است!! شاید با ادامه ی اکتشافات و تحقیق روی آثار کشف شده باستان شناسان به این نتیجه  برسند که از این پس به جای بین النهرین عراق می بایست جیرفت ایران را مهد کهن ترین تمدن بشری در جهان نامید!    

 کتیبه به خط ناشناخته مشکوفه از جیرفت  قدمت: حدود 5000 سال پیش

 

                           

ظرف سفالی با نقش بسیار زیبای انسان و مار مشکوفه از جیرفت  قدمت: حدود 6000 تا 7000 سال پیش 

 

                  

پلاک سنگی با نقش انسان عقرب نما نمادی از باورها و افسانه های مردم باستانی جیرفت  قدمت: حدود 5000 تا 7000 سال پیش

 

در قسمت بعد به بررسی تمدن عیلام می پردازیم

ادامه دارد.......

 

منابع:

سایت موزه ملی ایران

سایت موزه متروپولین

سایت موزه لندن

سایت جامع گردشگری ایران(آنوبانینی)

دانشنامه آزاد ویکی پدیا

کهن دیار نویسنده: بهنام محمد پناه انتشارات سبزان چاپ ۱۳۸۵

 

 

 

یکشنبه ٢۳ تیر ۱۳۸٧ساعت ٩:۳۸ ‎ب.ظ توسط محسن نظرات ()