در قسمت قبل وضعیت ایران در زمان قبل از آریایی ها را بررسی کردیم. امروز در ادامه ی همین بحث به تمدن بزرگ عیلام می پردازیم.

 

عیلامی ها اقوامی بودند که از هزاره چهارم تا هزاره اول پیش از میلاد بر بخش بزرگی از سرزمین های جنوب غربی ایران حکومت می کردند. آنها در مدت 2500 سال تاریخ پرفراز و نشیب توانستند در برابر هجوم همسایگان قدرتمند خود چون سومر آکد و بابل مقاومت کرده و استقلال و هویت خود را حفظ کنند.

محدوده جغرافیایی سرزمین عیلام شامل استان های خوزستان فارس لرستان و بخش هایی از کردستان و بوشهر امروزی بود و بزرگترین شهر های آن شوش، اِنشان،آوان، لیان، شیماش و ماداکتو نام داشت. درباره اعتقادات مذهبی عیلامیان  اطلاعات کاملی در دست نیست اما چنین به نظر می رسد آنها نیز مانند اقوام همسایه خود خدایان متعددی چون ناهوته( خدای خورشید)و کیریشا(الهه بزرگ و مادر خدایان) را می پرستیدند. معروفترین خدای عیلامی ها اینشوشیناک نام داشت که در ابتدا نگهبان و حامی شوش بود اما بعدها با افزایش یافتن قدرت حاکمان شوش  به مقام بزرگترین خدای تمام سرزمین عیلام رسید.

عیلامی ها کشور خود را ((هل تمتی)) به معنی سرزمین خداوند می نامیدند. این سرزمین کوچک خود از ایالت هایی تشکیل می شد که در ظاهر مستقل بودند اما در هنگام حمله همسایگان با یکدیگر متحد می شدند و مقابل دشمن ایستادگی می کردند.

از مشخصه های بارز این تمدن کهن می توان به نوعی خط اشاره کرد که در ابتدا به شکل علائم  تصویری بود و به مرور زمان کامل شد تا به شکل خط میخی در آمد.

دوره عیلامی مقدم

باستان شناسان تاریخ عیلام را به چهار دوره مقدم،کهن،میانه و جدید تقسیم کرده اند. از دوره عیلامی مقدم که هنوز خط میخی ابداع نشده بود، اطلاعات زیادی ثبت نشده است اما کشف آثاری چون ظروف سفالی با نقوش بسیار زیبا،مهرهای استوانه ای و مجسمه هایی از جنس طلا و نقره نشان از هنرمندی و توانگری مردم باستانی عیلام دارد

 

 

                    

  جام سفالی با نش بسیار زیبای بز کوهی - نمونه ی مشابه همین جام سفالی در موزه ملی ایران نیز موجود است (این جام یکی از معروفترین آثار باستانی ایران است. سازندگان آن در ۶۰۰۰ سال پیش با هنرمندی بسیار و تنها با چند شکل هندسی ساده مثل خط و دایره توانسته اند نقش بسیار زیبایی از یک بز کوهی را خلق کنند)  محل کشف: تپه آکروپول شوش   قدمت: ۶۰۰۰ سال پیش(دوره عیلامی کهن)

                  محل نگهداری: موزه لوور- فرانسه - پاریس

 

 

کاسه سفالی با نقش انسان مشکوفه از تپه آکروپول شوش    قدمت: ۶۰۰۰ سال پیش (دوره عیلامی مقدم)  محل نگهداری: موزه لوور فرانسه

 

 

دوره عیلامی کهن

قدیمی ترین سندی که نام سرزمین عیلام در آن ثبت شده است کتیبه پیروزی یکی از پادشاهان سومری می باشد که در آن ماجرا حمله به شهر شوش(پایتخت عیلام) نوشته شده است. حملات سومری ها و به دنبال آنها آکدی های بین النهرین تا حدود سال 2670 پیش از میلاد ادامه داشت تا اینکه یکی از حاکمان عیلامی از شهر آوان به نام (( پوزوراینشوشیناک)) علیه آکدی ها شورید و توانست سرزمین عیلام را از زیر سلطه آنان در آورد.از این پادشاه کتیبه های بسیاری بر جا مانده که در آنها خود را شاه توانای آوان،برگزیده خدای اینشوشیناک و پادشاه چهار اقلیم جهان نامیده است.با مرگ پوزور اینشوشیناک، پادشاهی سلسله آوان نیز در پی حمله ناگهانی قوم کوه نشین ((گوتی)) فروپاشید و تاریخ عیلام برای مدت کوتاهی در سکوتی تلخ فرو رفت تا سال 2100 پیش از میلاد که حاکمان قدرتمند شهر شیماش برخاستند و حکومت عیلام را در دست گرفتند.

مدتی بعد شیماشی ها هم جای خود را به سلسله سوکل ماه دادند. در این سلسله طبق یک سنت قدیمی، پادشاه با عنوان نایب السلطنه بزرگ به همراه دو جانشین بعد از خود یعنی برادر(با لقب سوکل عیلام) و پسرش(با لقب سوکل شوش) حکومت می کردند. با مرگ پادشاه، ابتدا برادر بر تخت سلطنت می نشست و بعد از او نوبت به حکومت پسرش می رسید

از چگونگی به پایان رسیدن سلسله سوکل ماه اصلاع چندانی در دست نیست اما بنظر می رسد حمله ناگهانی قوم کاسی بابل، باعث سقوط آن شده باشد.

 

از مهمترین اسناد به جا مانده از سلسله ی سوکل ماه می توان به کتیبه سفالی کوچکی اشاره کرد که روی آن نام ۲۴ پادشاه از سلسله های پیشین یعنی اوان و شیماشی ها حک شده است . قدمت: ۳۸۰۰ سال پیش 

محل نگهداری: موزه لوور فرانسه  

 

دوره عیلامی میانه

اواسط هزاره دوم پیش از میلاد ، سر آغاز دوره شکوهمند تاریخ عیلام بود. در این دوره بود که معبد بزرگ چغازنبیل ساخته شد، عیلامی ها به پیروزی های چشمگیری در بین النهرین دست یافتند و غنائم بسیاری با خود به شوش آوردند

در حدود سال 1500 پیش از میلاد، فردی به نام کیدنوئید نخستین سلسله این دوره را تاسیس کرد. مشهورترین پادشاه سلسله کیدنوئیدها فردی به نام تپتی آهار بود که آرامگاه بزرگ او با دروازه ای به شکل طاق هلالی، در بالای محوطه باستانی هفت تپه(شوش) کشف شده است. باستان شناسان ایرانی با کاوش در این آرامگاه به تعدادی مجسمه سفالی، سنگ یاد بود و بیست اسکلت ( که احتمالا متعق به خدمتگزاران و همسران پادشاه است) دست یافته اند.

با مرگ تپتی آهار قدرت به دست سلسله جدیدی به نام ایگی هالکیدها افتاد. پنجمین پادشاه این سلسله فردی بود به نام اونتاش ناپیریشا که در حدود سال 1250 پیش از میلاد، شهر و معبد بزرگ چغازنبیل را برای پرستش خدای بزرگ عیلامی یعنی اینشوشیناک ساخت.اونتاش ناپیریشا علاوه بر ساخت معبد چغازنبیل، از بازسازی شهر شوش نیز غافل نبود. او چند بار از ضعف حاکمان بابل استفاده کرد و با حمله به شهر های بین النهرین، غنائم بسیاری با خود به شوش آورد. طی بیست سال سلطنت این پادشاه، عیلام از انزوای تاریخی خود بیرون آمد و به قدرتی بزرگ در منطقه تبدیل شد. 

 

                          

 

 

 

 

 

 

   

 

 

 

نماهایی از زیگورات(معبد) چغازنبیل - بزرگترین معبد دنیا و نخستین اثر باستانی ثبت شده ایران در یونسکو - این معبد هرمی ۵ طبقه ای بود که امروزه تنها دو طبقه از آن بر جا مانده( متاسفانه طبقه سوم چغازنبیل در جنگ تحمیلی ایران توسط عراقی ها نابود شد) به نظر می رسد طبقه پنجم معبد محل قرار دادن مجسمه ی خدای اینشوشیناک بوده است و تنها کاهنان و خانواده شاهی حق ورود به آن را داشته اند

 

             

 

 

گل میخ سفالی با نام پادشاه اونتاش ناپیریشا - مشکوفه از چغازنبیل

محل نگهداری: موزه شوش 

 

                                       

 

آجر نوشته ای بر دیوار زیگورات چغازنبیل ـ این آجر نوشته ها در برگیرنده نام اونتاش ناپیریشا است که در آن پادشاه پس از ذکر نام خود و پدرش درخواست سلامتی از خدایان  این معبد را به ایزدان شوش و عیلام تقدیم کرده است 

 

 

 

 مجسمه ملکه ناپیراسو(همسر اونتاش ناپیریشا)  - این مجسمه زیبا که با لایه ای از مس و طلا روی قالب برنزی ساخته شده حدود ۱۳۰ سانتیمتر ارتفاع و ۱۷۵۰ کیلو گرم وزن دارد. روی دامن حاشیه دار این مجسمه نام ملکه و خدایان بزرگ شوش به خط میخی عیلامی حک شده است. همچنین بر حاشیه دامن این مجسمه و از زبان ملکه ناپیراسو چنین آمده: من ناپیراسو همسر اونتاش ناپیریشا هستم. هر کس بخواهد مجسمه مرا تصرف کندهرکس که بخواهد آن را درهم شکند هرکس که این کتیبه را خراب کند و با نام مرا پاک کند باشد که مورد غضب خدایان اینشوشیناک ناپیریش و کیریشیا قرار گیرد و نام نسلش از میان برداشته شود. - نکته جالب در این مجسمه وجود حلقه ی نامزدی در انگشت چپ ملکه است!!

قدمت: ۳۲۵۰ سال پیش     محل نگهداری: موزه لوور

 

 

 

در پاییز سال ۱۳۶۱ شمسی و به هنگام خاک برداری جهت عملیات سد سازی بر روی رودخانه ی مارون در نزدکی بهبهان(استان خوزستان) حفره ای در زمین پیدا شد که درون ان ارامگاه یمی از یزرگترین پادشاهان عیلامی قرار داشت. از داخل این آرامگاه یک تابوت مفرغی به همراه اشیاء ارزشمندی چون خنجر و دکمه های طلایی کوزه سیمین اتشدان و جسد مردی کشف شد که حلقه ی زرینی در دست داشت. روی این حلقه زیبا دو نقش قرینه از شیر های بالداری وجود دارد که به درخت مقدس تکیه داده اند.

قدمت:۳۲۰۰ سال پیش                  محل نگهداری: موزه ملی ایران - تهران

 

 

 با مرگ اونتاش ناپیریشا ، برادرزاده اش کیدین هوتران به پادشاهی رسید. در اواخر حکومت این پادشاه، شخصی به نام هولتاش اینشوشیناک سلسله جدید و نیرومند شوتروکید را در عیلام پایه گذاری کرد که به مدت 50  سال قوی ترین نیروی نظامی و سیاسی منطقه محسوب می شد

از پادشاهان بزرگ این سلسله می توان به شوتروک ناهوته اشاره کرد. طبق اسنادی که از آن دوران بر جای مانده است، شوتروک ناهوته به همراه پسرش به همراه پسرش کوتیر ناهوته به بابل حمله کرد و با سرنگون ساختن پادشاه بابل، انبوهی از غنائم معابد بابل چون تندیس شاهزاده بابلی، لوح حمورابی و لوح یاد بود پادشاه نارامسین را با خود به شوش آورد

 

           

سنگ ستون حمورابی از غنائم حمله شوتروک ناهوته به بابل و قدیمی ترین قانون نوشته دنیا- متاسفانه بعد از پیداشدن این سنگ نوشته بسیار با ارزش از تپه های آکرپول شوش(توسط فرانسوی ها) فرانسوی ها که قول بازپس دادن آنرا به ایران دادند این سنگ نوشته را تحویل موزه لوور داده و در نهایت فقط جعل ان تحولی موزه ملی ایران شد!!

 

 

 

           

تندیس شاهزاده بابلی از غنائم جنگی شوتروک ناهوته - بر روز این مجسمه سنگی کتیبه ای به این مضمون به خط میخی عیلامی و آکدی حک شده است: منم شوتروک ناهوته پادشاه انشان و شوش و فرمانروای سرزمین عیلام. من به یاری خدای اینشوشیناک شهر بابل را تسخیر کردم و این تندیس را به شوش آوردم.        محل کشف: تپه آکروپول شوش

محل نگهداری: موزه لوور فرانسه

 

 

 

با مرگ کوتیر ناهوته، فردی بر تخت سلطنت نشست که بی گمان باید او را بزرگترین پادشاه تاریخ عیلام نامید. شیلهاک اینشوشیناک پادشاهی بود که با هشت بار لشکرکشی به بین النهرین، دامنه عیلام را تا آن سوی سرزمین های بین النهرین وسعت داد. از دوره حکومت این پادشاه، سنگ نوشته های بسیاری بر جای مانده است که مهمترین آنها فهرست کاملی از نام پادشاهان پیشین عیلام است.

 

               

مجسمه سفالین مرد عیلامی ارتفاع:۲۴ سانتیمتر

قدمت: ۳۴۰۰ سال پیش   محل نگهداری: موزه لوور  

 

با مرگ شیلهاک اینشوشیناک بابلیها که نیرویی دوباره پیدا کرده بودند، قیام کرده و از زیر سلطه عیلامی ها خارج شدند. طبق اسناد در حدود 1120پیش ازمیلاد بابلی ها به رهبری پادشاهی به نام نبوکداوصور به شهر شوش حمله کرده و مجسمه مردوک(خدای بزرگ بابلی ها) را به بابل بازگرداندند. به دنبال سقوط سلسله شوتروکید، به یکباره با سکوت مرگباری در تاریخ عیلام مواجه می شویم، به طوری که از این تاریخ تا 350 سال بعد نام هیچ پادشاه عیلامی در کتیبه های بابلی و آشوری ذکر نشده است.

 

     

کتیبه ای به خط میخی عیلامی

قدمت:حدود ۳۱۰۰ سال پیش(دوره عیلامی میانه)

محل نگهداری: موزه لوور فرانسه

 

دوره عیلامی نو

از سال 760 پیش از میلاد که آخرین سلسله عیلامی حکومت را دست گرفت، میان سه دولت بزرگ منطقه یعنی عیلام، بابل و آشور جنگ های بسیاری درگرفت. چندین بار دو کشور عیلام و بابل با هم متحد شدند و به سوی آشور لشکرکشی کردند اما ظهور پادشاه ویرانگری به نام آشوربانیپال، تمامی معادلات منطقه را بر هم زد و در نهایت؛ آشوری ها در نبرد نهایی پیروز شدند

در سال 646 پیش از میلاد سپاهیان آشور به رهبری آشوربانیپال به عیلام تاختند و با ویران کردن شهر شوش و قتل عام هزاران نفر از مردم بی گناه، تمدن باستانی عیلام را به پایان رساندند.

 

 

نقش برجسته کشف شده از شهر باستانی شوش: یک زن عیلامی در حالی که موهایش را آراسته و ندیمه اش او را باد می زند روی چهارپایه نشسته و مشغول نخ ریسی است. جلوی او هم ماهی سرخ شده قرار دارد  

قدمت:۳۰۰۰ سال پیش   محل نگهداری: موزه لوور

 

در بخشی از کتیبه آشوربانیپال که به مناسبت ویرانی شهر شوش نوشته شده، چنین آمده است : (( من ، شوش، شهر بزرگ و مقدس را به خواست خدایان آشور گشودم. من وارد کاخ های معبد شوش شدم و هر آنچه از سیم و زر و مال فراوان بود، همه را به غنیمت برداشتم. من همه آجرهای زیگورات(معبد) شوش را که با سنگ لاجورد تزئین شده بود شکستم. من تمامی معابد عیلام را با خاک یکسان کردم، شهر شوش را به ویرانه ای تبدیل کردم و بر زمینش نمک پاشیدم. من همه دختران و زنان را به اسارت گرفتم. از این پس دیگر کسی صدای شادی مردم و سم اسبان را در عیلام نخواهد شنید))

         

سنگ نگاره آشور بانیپال به مناسبت ویرانی شوش: در این نقش برجسته سپاهیان آشور در حال ویران کردن معبد و تعدادی هم در حال خارج کردن گنج های آن دیده می شوند.

محل نگهداری: موزه لندن

 

منابع:  

سایت موزه لوور

کهن دیار ـ نویسنده: بهنام محمد پناه انشارات سبزان چاپ ۱۳۸۵ ( می توانید این کتاب بسیار زیبا و مفید را از طریق سایت ((آی آی کتاب)) به صورت اینترنتی و آن لاین خریداری کنید)   

موزه لندن

 سایت پرفسور جونا لندرینگ

سایت موزه ملی ایران

 

جمعه ٤ امرداد ۱۳۸٧ساعت ٥:٢٦ ‎ب.ظ توسط محسن نظرات ()